Czy waloryzacja sumy gwarancyjnej określonej w umowie obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych odbywa się tylko według kryterium jej aktualnej wysokości?

I. Istota waloryzacji sumy gwarancyjnej

 

W ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej, w tym obowiązkowym OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, limit odpowiedzialności finansowej ubezpieczyciela za skutki wypadku stanowi suma gwarancyjna. Obecnie wynosi ona rekordową kwotę 29 876 400 zł w przypadku szkód na osobie. W przeszłości jednak kwota ta była wielokrotnie niższa. Nierzadko w przypadku bardzo ciężkich wypadków – zwłaszcza w związku z inflacją – powstawał problem wyczerpania się sumy gwarancyjnej z biegiem lat. Tym samym poszkodowany zostawał pozbawiony prawa do dalszego kompensowania swoich potrzeb na rachunek ubezpieczyciela.

 

Ustawodawca, dostrzegając ten problem, umożliwił sądową waloryzację sumy gwarancyjnej, czyli modyfikację jej wysokości poprzez zwiększenie wartości z korzyścią dla poszkodowanych. W momencie, gdy suma gwarancyjna wyczerpie się w 80%, zakład ubezpieczeń ma obowiązek poinformować o tym poszkodowanego oraz pouczyć go o prawie wystąpienia na drogę sądową z roszczeniem o waloryzację.

 

II. Niedopowiedzenia w orzecznictwie

 

Sądowe kryteria tej waloryzacji nie były dotychczas jednolite ani definitywnie przesądzone. Ustawodawca, wprowadzając wprost taką możliwość, nie wskazał jednocześnie jasnych kryteriów oceny. W uzasadnieniach wyroków wskazywano, że rozstrzygnięcie w tym przedmiocie zależy każdorazowo od okoliczności sprawy, a sformułowanie reguł ogólnych jest niemożliwe.

 

Modyfikacja treści zobowiązania może nastąpić po uwzględnieniu interesów obu stron oraz zgodnie z zasadami współżycia społecznego. Ochrona interesu ubezpieczyciela wymaga rozważenia faktu, że jako profesjonalista ma on obowiązek chronić swoje środki finansowe, ale jednocześnie nie ma możliwości żądania podwyższenia składki w celu zrównoważenia ryzyka ubezpieczeniowego. Podwyższenie sumy gwarancyjnej musi więc uwzględniać, że interesy ubezpieczyciela doznają uszczerbku. Dążenie do poprawy sytuacji powoda powinno zatem następować w sposób jak najmniej dotkliwy dla pozwanego.

 

„Tajemnicą poliszynela” stał się fakt, że sądy zasadniczo podwyższały sumę gwarancyjną do wartości średniej między sumą z daty wypadku (historyczną) a sumą z daty orzekania (aktualną), przyjmując to jako główne kryterium.

 

 

 

III. Stanowisko Sądu Najwyższego

 

W kwestii tej głos zabrał skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 13 czerwca 2024 r. (sygn. akt III CZP 17/24), wskazując, że: „Wysokość sumy gwarancyjnej dla umów obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych określona w przepisach obowiązujących w chwili orzekania nie może stanowić jedynego kryterium waloryzacji na podstawie art. 357¹ k.c.”.

 

W uzasadnieniu wskazano, że obowiązek rozważenia interesów stron sprzeciwia się przyjmowaniu aktualnej wysokości sumy gwarancyjnej jako jedynego wyznacznika. Systematyczny wzrost ustawowych sum gwarancyjnych nie wymusza automatycznej weryfikacji istniejących zobowiązań. Jednocześnie przepisy podnoszące wysokość minimalnej sumy gwarancyjnej nie oddziaływały na wcześniej zawarte umowy.

 

IV. Oczekiwany wpływ na praktykę

 

Uchwała Sądu Najwyższego jest korzystna dla ubezpieczycieli. Otwiera ona pole do argumentacji zmierzającej do skutecznego ograniczania skali waloryzacji. Jak dowodzi analiza dotychczasowego orzecznictwa, argumenty stron mogą być bardzo różnorodne. Uchwała sprawia jednak, że stanowisko zakładów ubezpieczeń nie może być już bagatelizowane, a skuteczna obrona procesowa może prowadzić do zaoszczędzenia znacznych kwot przez ubezpieczycieli.